گاهی، برخی از عزیزان خواننده از ما می خواهند و انتظار دارند که در کنار مطالب مختلف در هر شماره، به مسایل سیاسی روز هم که در کشور می گذرد، بپردازیم. نمونه مستند و مسجل آن اشاره به حوادث اخیری است که بعد از انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری در کشور رخ داد. راستش گیله وا نشریه ای است که در زمینه های مختلف فرهنگی، هنری و پژوهشی، آن هم در حال و هوای جغرافیای گیلان و کم و بیش در پهنه استان های شمالی کشور نفس می کشد. ورود در حوزه سیاست، در حیطه کاری گیله وا نیست. جایگاه و خاستگاه سیاست که بسیار هم التزام دارد و ضروری است در نشریات دیگری است که به همین منظور منتشر می شوند و خوشبختانه هم در استان، هم در پایتخت و هم در دیگر استان ها فراوان وجود دارند.
ما خیلی اگر به سیاست نزدیک شویم، انتقاد از سیاست اجرایی و اداری دولتمردان کشور در زاویه دیدشان نسبت به گیلان و تذ کار به مسئولان استان در جهت رشد، توسعه و اعتلای گیلان و رسیدگی به وضعیت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی مردم استان است، که البته در این مورد کوچک ترین کم کاری نکرده ایم.

باز اگر به سیاست نزدیک تر شویم، ورود در حوزه های پیرامونی استان، استان ها و کشورهای همجوار یعنی کشورهای همسایه حوزه دریای کاسپین است، نظیر طرح مسئله رژیم حقوقی دریای خزر، مبادلات تجاری با کشورهای همسایه آبی، مسایل نفتی، مرزی و... در واقع ورود به نوعی سیاست ملی و منطقه ای که مستقیماً با گیلان (و شمال ایران) ارتباط نزدیک دارد. با این همه شاید یک بار ورود به حوزه سیاست- با آن محدودیت ها که گفته شد- در این مورد اخیر- نمونه مرزی- پر بدک نباشد و اطلاعاتی ارائه کند که تاکنون برای خیلی از مخاطبان و خوانندگان ما تازگی داشته و از آن بی اطلاع بوده اند. حداقل بدانند که سیاست فقط در پایتخت و خارج از کشور نیست، بلکه گاهی در بغل گوششان و دو قدمی آن ها در استان، اتفاقاتی می افتد که عین سیاست است و خود غافلند.
می دانیم که گیلان (مازندران و گلستان هم) از استان های مرزی کشور است و وقتی پای مرز به میان می آید پای کشور همسایه نیز به میان می آید و خود به خود رنگ سیاسی می گیرد. گیلان از طریق دریا با چهار کشور حوزه دریای کاسپین یعنی جمهوری های ترکمنستان، قزاقستان، فدراتیو روسیه و آذربایجان مرز آبی مشترک دارد. البته با کشور آذربایجان حدود 30 کیلومتر هم مرز خاکی و زمینی دارد. معمولاً استان ها و مناطق مرزی در عرف سیاسی دارای موقعیت ها و امتیازات خاصی هستند که در صورت صلح و دوستی میان کشورها، حداکثر استفاده را می برند. متأسفانه از این امتیاز تاکنون بهره مناسبی عاید گیلان نشده است مگر در چند مورد سطحی و نازل نظیر احداث بازارچه مرزی آستارا و رواج تجارت به اصطلاح چمدانی.
استان های مرزی، در عین حال اغلب دارای ترکیب قومی پراکنده در دو سوی مرز میان کشورها هستند. از این رو به هنگام تضادهای سیاست جهانی و منطقه ای در معرض انواع عوارض سیاسی، تشنجات مرزی و بر روی هم التهابات نظامی قرار می گیرند. حوادثی که بعد از سقوط شاه در اوایل انقلاب اسلامی در مناطق مرزی کردستان، بلوچستان، ترکمن صحرا و خوزستان اتفاق افتاد از یاد نرفته است. هم اکنون نیز در گوشه هایی از مملکت، در مرزهای بلوچستان و کردستان اتفاقات تلخ و ناگواری رخ می دهد که دل هر انسانی را به درد می آورد.
خوشبختانه گیلان از این جو ملتهب به دورمانده است و تاکنون مشکل حادی در آن رخ نداده است، جز یک مورد تجاوز دریایی از سوی جمهوری آذربایجان به حریم آب های ایران دو سال قبل، که به شدت از طرف ایرانی پاسخ داده شد. اما در عین حال اتفاقات ریز و درشت سیاسی در آن در شرف وقوع است که پوشیده داشتن آن بیش از این به مصلحت نیست. هر چند اخبار آن در برخی نشریات غرب استان منعکس می شود.
می دانیم گیلان دارای دو ترکیب جمعیتی قومی و بومی از یک بافت و تبار مشترک و به اصطلاح نیاقوم به نام گیل است. گیل ها یا گیلان میان خود به دو قوم توامان گیلک و تالش تقسیم می شوند، این تقسیم بندی از دوره های باستان هم وجود داشته: گل های کادوسی و گل های ماردی. تالش ها در شمال غرب و غرب گیلان و گیلک ها در غرب و شرق گیلان و مازندران سکونت دارند. خویشی و پیوند قومی فراوان میان آنان وجود دارد، تنها فرق نمایان در زبان است که البته هر چه از شرق و غرب هم فاصله بگیرند تفاوت بیشتر می شود.
در دو جنگ ایران و روس که حدود 180 سال پیش در زمان فتحعلی شاه قاجار صورت گرفت و ایران شکست خورد، بر اثر دو پیمان تاریخی خفت بار گلستان و ترکمن چای بخشی از تالش گیلان جدا و به دولت تزارها ضمیمه شد. اما روابط تجاری، اجتماعی و فرهنگی میان هر دو پاره جدا شده در تمام مدت برقرار بود. در دوره تسلط کمونیست ها به خاطر بافت سیاسی کاملاً متغایر، این روابط به طور کلی از هم گسست و مدت حدود 70 سال مرزها به روی هم بسته شد. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1989و تولد جمهوری های تازه استقلال یافته، بخش جدا شده مزبور از آنِ جمهوری نوپای آذربایجان گردید و روابط مرزی و تردد مرزنشینان باردیگر به روال عادی برگشت.
چهار سال بعد در سال 1993 در بحبوحه پایانی جنگ آذربایجان و ارمنستان و منازعات ریاست جمهوری بین ابوالفضل ایلچی بیک و حیدرعلی اف که آن کشور جوی ناآرام و ملتهب را پشت سر داشت و دولت باکو در موضع ضعف بسر می برد، در منطقه تالش جمهوری آذربایجان، سرهنگ علی اکرم همت اف طی شورشی جمهوری خود مختار تالش مغان را اعلام داشت. با مستقر شدن علی اف بر سر کار، شورش علی اکرم همت اف که شورشی علیه پان تورکیسم دولت باکو بود بعد از دو ماه سرکوب شد و سران آن دستگیر و زندانی یا تبعید شدند. سرهنگ مزبور تا سال 2001 میلادی در زندان بود و هم اکنون در کشور هلند به صورت پناهنده سیاسی به سر می برد و رهبران دیگر که به مسکو و جاهای دیگر فرار کرده بودند، به تدریج بخشوده و به کشور بازگشتند. اختلافات سیاسی کم و بیش موجود میان جمهوری آذربایجان و جمهوری اسلامی ایران که ناشی از جانبداری دولت ایران از ارمنستان بود و هم چنین مسایل مربوط به نفت و گاز منطقه و حضور پررنگ آمریکا و اسرائیل در کشور همسایه آذربایجان، زمینه را برای ورود منطقه تالش در دو سوی مرز در عرصه سیاست فراهم کرد.
در این میان برخی از اهالی قلم و هنر شهرستان تالش که سابقه فعالیت در عرصه های فرهنگ بومی داشتند، متأثر از جریانات آن سوی مرز و دل بسته به آن و سفرهایی که به آن کشور کرده و روابطی که به هم زده بودند پا از دایره فرهنگ بومی فراتر گذاشته، به فرهنگ سیاسی روی آوردند و با دور زدن از تحقیق علمی و منطق تاریخی به تحریف واقعیات، بزرگ نمایی در سرزمین و جمعیت، تبلیغ به جداسازی از برادران هم تبار گیلک با اشاعه این تصور و توهم که حق و حقوق تالشان توسط اکثریت گیلکان مصادره می شود به مدد نمایندگان مجلس در قالب طرح استان جدیدی با نام تالشستان وارد میدان شدند. دامنه توسعه ارضی فرضی آن ها حتی در شهرهایی که اکثریت با گیلک ها بوده نظیر فومن و شفت و نیز کشیدن آن به چند روستای تالش نشین استان اردبیل و قسمت تالش نشین جمهوری آذربایجان [با نام ایران شمالی] تا آن جا پیش رفت که در یک نقشه جغرافیایی تجسم یافت. نقشه ای که مرتب در حال گسترش است.
چاپ چند جلد کتاب درباره تالش آن سوی مرز از سوی وزارت امور خارجه ایران و تشویق دانشجویان رشته های علوم سیاسی به مطالعه در موردتالش جهت نوشتن پایان نامه و صدور مجوز به تشکلات و N.G.O های وابسته به وزارت کشور نیز در این میان بسیار مؤثر بوده است.
برخی از یاران تبعیدی سرهنگ همت اف که بعد از پیوستن جمهوری آذربایجان به عضویت شورای اروپا با سپردن تعهد به خاک میهن بازگشته بودند، بارها به دعوت بعضی تالشان فعال در حوزه سیاست داخل ایران، به گیلان و تهران آمده و جلساتی ترتیب دادند و چون سال ها کار سیاسی کرده و آزموده بودند موجبات تحرک بیشتر و تشکیلاتی کردن کارها در ایران شدند.
دکتر نوروزعلی محمد اف یکی از فعالان فرهنگی و سیاسی تالش جمهوری آذربایجان بعد از شرکت در همایش فرهنگ و تمدن تالش که دو سال پیش در دانشگاه گیلان برگزار شد در مراجعت به کشورش توقیف و به جرم جاسوسی برای ایران زندانی گردید. او ماه گذشته به علتی که معلوم نیست در زندان درگذشت. تشکیلات خانه تالش در تهران که بیشتر یک N.G.O سیاسی است نسبت به این واقعه واکنش نشان داده در پی انجام تظاهراتی علیه دولت جمهوری آذربایجان جلوی سفارت آن کشور برآمد که گویا با عدم صدور مجوز مواجه گردید.
یکی از نشریات تالش در گیلان ویژه نامه ای با عنوان ویژه شهادت نوروزعلی محمد اف چاپ کرد که طی مصاحبه ای با یکی از یاران قدیمی سرهنگ همت اف که سمت نخست وزیری در جمهوری مزبور داشته، دولت ایران را در عدم واکنش به موضوع فوق به چالش می کشد و در عین حال زندانی سیاسی آن سوی مرز را به عنوان ناجی، قهرمان ملی، اسطوره و شهید به خوانندگان خود معرفی می کند. در یکی دو نشریه چاپ تالش در ستون های آزاد و غیر متعارف مثل نامه ها یا S.M.S های رسیده مطالبی از زبان این و آن، و در برخی سایت های فعال سیاسی آنان، مسایلی عنوان می شود که گاه چنان تند، تفتین برانگیز و نفاق افکنانه است که هر شهروند گیلانی، چه گیلک چه تالش به آینده منطقه بیمناک می شود و این جدا از شبهه ی اختلافاتی است که میان برادران اهل سنت و شیعه منطقه وجود دارد و در همان نشریات بازتاب پیدا می کند.
البته در تقابل با این طیف و تحرکات آن ها، طیف دیگری از فعالان تالش هستند که به خاطر فقدان نشریه یا ارگان رسمی و آزاد، با چاپ اعلامیه، اطلاعیه و سایت های اینترنتی خود با این تحرکات مخالف بوده و مقابله و افشاگری می کنند. مروری بر اطلاعیه ها و خبرنامه های آن ها و نیز سایت فعالان آن ها عمق فعالیت افراد، گروه ها و N.G.O های سیاسی را نشان می دهد.
در مقابل اما باید از طیف سوم فعالان تالشی هم یاد کرد که به دور از جو مزبور به کارهای علمی، ادبی، هنری و پژوهشی خود بری از هرگونه سیاسی کاری مشغول هستند و نسبت به رنگ و بوی تالشی خود در گیلان و ایران به هویت تاریخی خود در کنار برادران هم تبار گیلکشان با منطقی علمی، خلق آثار می کنند. کارشان و اثرشان همیشه مأجور باد.
طرح آن چه در این یادداشت آمد، ولو به اختصار و استتار، شاید خوشایند خیلی ها نباشد و ممکن است طیفی را از ما برنجاند یا حتی دشمن کند، اما عین واقعیت است و «یک از هزاران کاندر عبارت آمد». سیاست بخشی از زندگی روزانه ماست و تازه خوب است سیاست باشد، نه سوء سیاست. بد و خوب آن را در حال، مردم قضاوت می کنند و در آینده تاریخ معلوم می کند. این طبیعت مرزهاست که میان اقوام و برادران جدایی می اندازد، اما طبیعت سیاست این است که تدبیر کند و سوء سیاست، آن که تنش بیافریند و مرزهای آرام را ناآرام کند. برای پیوند عاطفی و خویشی میان اقوام مرزنشین، معرفت لازم است نه سیاست.
«گیله وا» برادران تالش خود را جزیی از خود می داند و خود را متعهد به آنان. همیشه و در هر حال گیلان را یک خانه با رنگ و بوی ایرانی می بیند که تالش و گیلک دوشادوش هم و کنار هم در آن زندگی می کنند. برادران تالش آن سوی مرز را هم از نظر تبار و خویشی از خود می داند که در خانه آذربایجانی خود زندگی می کنند. درِ هر دو خانه به مهربانی روی هم گشوده است. هر دو خانه آباد، هر دو خانواده خوشبخت، هر دو خاندان پاینده باد.

* از عنوان فوق پیشترها در سه شماره ویژه نامه «تالش» گیله وا و دو شماره عادی دیگر استفاده شده است.