خانه های خوش ساخت و بافت قدیمی شهر رشت از میان رفته است. معدود خانه های قدیمی موجود- به استثنای چند مورد اندک- یا در شرف تخریب کامل است یا به معرض فروش گذاشته شده است.
بسیار دیر جنبیدیم و شهر ما از وجود این دست خانه های قدیمی و خوش ساخت به شدت در مضیقه قرار گرفته است. اگر همت مردانه صاحبان برخی از این خانه ها که هنوز پابرجا و استوار است و انسان از دیدن آن ها حظ وافری می برد و احساس غرور می کند، نبود، معلوم نبود که امروزه چه نشانی و سرخطی از هویت معماری باشکوه شهر رشت می داشتیم.
مسئولان شهرداری با معدود خانه های بجا مانده قدیمی که برای فروش گذاشته می شوند یا برای تخریب آن ها دنبال صدور مجوزند، بسیار با بی تفاوتی و بی مبالاتی رفتار می کنند. یک بی حسّی و سستی مزمن در رسیدگی به تعمیرات و مرمت این نوع خانه ها و یک سرعت عمل عجیب و باور نکردنی در صدور مجوز تخریب این گونه خانه ها وجود دارد. چنین به نظر می آید نسبت به اهمیت وجودی این گونه خانه های قدیمی برای تقویت بنیه هویتی شهر اصلاً اطلاع ندارند.

اجحاف البته فقط به خانه ها محدود نمی شود، به پل ها، کاروانسراها، حمام ها، بازارچه ها و حتی عمارات دولتی هم وجود دارد. صاحبان خانه ها، مدیران ساختمان های دولتی، حجره داران داخل کاروانسراها چون از نظر فکری در مسیر اهمیت میراثی املاک خود قرار ندارند و تنها به توسعه تجاری و نوسازی آن- آن هم به زعم شخصی خود- می اندیشند خود از عاملان اصلی تخریب هستند، حال اگر در چنین شرایطی مسئولان شهری و متولیان فرهنگی هم به اهمال و بی توجهی گرفتار آیند و هیچ گونه هدایت و نظارتی بر کار نداشته باشند، بدیهی است تا چند سال آینده شهر ما به طور کلی از هویت معماری و اصیل خود می افتد.
چنان چه معماران هنرمند، شهرسازان هوشمند، دانشجویان رشته های معماری و گروه های روشنفکری و خبرنگاران متعهد در این حوزه وارد نشوند و حساسیت نشان ندهند و حفظ و نگهداشت این گونه سازه های قدیمی را مطالبه نکنند، ضریب تخریب در زمان دو چندان شده و به زودی این خانه ها و ساختمان ها- که نسل آخر از نوع خود هستند- برای همیشه از صحنه معماری شهر رشت محو خواهد شد. شهرهای دیگر گیلان هم به تأسی از مرکز استان به چنین بیماری مبتلا هستند.
خوشبختانه در سال های اخیر به همان اندازه که شتاب تخریب فزونی گرفته، میزان اعتراض و مقابله با روند تخریب و مطالبه از مسئولان و متولیان شهری نیز افزایش یافته است و این جای خوشحالی است که میزان آگاهی و مطالبات عمومی رو به تزاید است. ندیده انگاشتن بُعد پنجم سازه های شهر رشت و اصولاً گیلان، یعنی بام های شیب دار و سفالی، موجب شد تا رشت و دیگر شهرهای شمالی از این امتیاز و ارزش معماری غافل بمانند و در گیرایی و جذب توریست، فرصتی را از دست بدهند. اکنون که شهر رشت در زمره کلان شهرهای کشور قرار گرفته، بر مسئولان آن است که کلان اندیش باشند و با یک عزم جمعی نسبت به شناخت، حفظ و احیای این گونه سازه های قدیمی شهر بکوشند.

خبرهای خوش و ناخوش
نجات خانه «بازرگانی» از خطر تخريب
به دنبال مطلب «خطر تخریب یک خانه قدیمی در محله سرخبنده (خانه بازرگانی)» در شماره 103 و خبر مجدد آن با عنوان «خانه علی کوچک = بازرگانی در چند قدمی تخریب کامل» در شماره 104 و چاپ اطلاعیه در جراید گیلان و سراسری و درج آن در سایت ها و درخواست مکرر دوستداران میراث فرهنگی از شهرداری رشت و شورای اسلامی شهر و سازمان میراث فرهنگی و ... اخیراً نمابری از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان به دفتر مجله واصل شد که نشان از ثبت این خانه در فهرست آثار تاریخی گیلان داشته است.
نتیجه این که با اقدامات سازمان میراث و همیاری و همکاری شورای اسلامی و شهرداری رشت، خطر تخریب از سر خانه بازرگانی (علی کوچک = پورقیصر) گذشت و این بنای یکصد ساله عاقبت به خیر گردید و به ثبت میراث ملی درآمد، گویا قرار است به اهتمام شهرداری رشت بعد از بازسازی و تعمیرات اساسی به عنوان یک پایگاه فرهنگی از آن استفاده شود و خیابان جدید التأسیس پل تختی به پل زرجوب هم از مسیر غربی کنار آن عبور کند.
جای خوشحالی است که گهگاه دیده می شود در میان سازمان های دولتی و شهرداری و شورای اسلامی تعامل وجود دارد و باید گفت از برکت وجود این گونه تعامل ها و همخوانی هاست که ماجرا مختوم به خیر می شود. نمونه آن نامه زیر است که به دفتر مجله فاکس شد:

جناب آقای مهندس ناصح
رييس محترم شورای اسلامی شهر رشت
با سلام و احترام:
طی یک ماه گذشته مردم شریف شهر فرهنگی رشت شاهد حداقل دو (2) اقدام شایسته آن شورا، در حوزه فرهنگ و میراث فرهنگی بوده است که قطعاً ناشی از اهتمام کارشناسی هیئت رییسه محترم شورا و کمیسیون فرهنگی در راستای همکاری مشترک با این سازمان تلقی می گردد.
1- موافقت با تملک و ثبت ساختمان پورقیصر (بازرگانی) در حاشیه رودخانه زرین رود و مرمت و احیای آن به عنوان مرکز فرهنگی.
2- اهتمام شایسته در احیای محوطه آرامگاه مبارز پر افتخار نهضت جنگل دکتر حشمت، بویژه مصاحبه جامعی که جناب آقای عاقل منش با خبرگزاریها و جراید محلی در این خصوص داشته است.
لذا بدینوسیله از مساعی جنابعالی، هیئت رییسه محترم و رییس و اعضای محترم کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر فرهنگی و تاریخی رشت و شهردار محترم قدردانی می نماید.
امید است در سایه توجهات حضرت ولی عصر (عج) کماکان در اعتلای اهداف عالیه نهاد مردمی شورا با تقویت هماهنگی و همکاری مشترک موفق و مؤید باشید.
محمدحسين مهدی پور
رييس سازمان
ذکر این نامه اداری در مجله صرفاً به خاطر این بوده است که مشخص شود وقتی دو نهاد مسئول شهر با وفاق و حسن نیّت با هم کار می کنند چه مشکلات ساده و پیچیده که حل نمی شود. گیله وا- و مطمئناً خوانندگان و مخاطبان آن- از این عمل خیر و مشترک شهرداری و شورا و سازمان میراث فرهنگی خوشحال و ممنون است.

تخريب مدرسه حاج سميع
مدرسه قدیمی حاج سمیع چسبیده به مسجد قدیمی و بزرگ حاج سمیع از بناهای دوره قاجار در محله ساغری سازان، ظرف چندماه گذشته به کلی تخریب و تسطیح شد و حالیه جایی برای پارک اتومبیل های محله شده است. این مدرسه بسیار قدیمی در اواخر دوره قاجار، حوزه علمیه بوده و بعدها در دوره پهلوی به بزرگترین مدرسه دخترانه گیلان به نام شاهدخت تبدیل شد. بعد از انقلاب اسلامی بار دیگر به صورت حوزه علمیه خواهران درآمد تا دو سه ماه پیش برای توسعه و نوسازی در هم کوبیده شد. هم اکنون خطر بزرگی برای تخریب مسجد قدیمی و تاریخی حاج سمیع وجود دارد که نظر اهالی محله، شهر و مسئولان شهری را به آن جلب می کنیم. فراموش نشود که خانه بسیار بسیار قدیمی و باشکوه حاج سمیع بازرگان و مالک بزرگ با بیش از 150 سال سابقه تاریخی در همین مکان در اوایل انقلاب مشمول بی مهری وراث قرار گرفت و در عین بی توجهی سازمان میراث وقت، در هم کوبیده شد. بر تحصیلکرده ها و روشنفکران محله های شهر رشت است که نسبت به اولین کلنگی که به در و دیوار خانه ها و ساختمان های تاریخی شهرشان می خورد حساس شده، رسانه ها، سازمان های میراث و شهرداری را خبر کنند، حتی اگر باوری به این نهادها نداشته باشد.

سرنوشت حمام های قديمی شهر رشت
حمام حاجی
در پی درج مقاله ای با عنوان «انهدام یک گونه نادر معماری» و زیر عنوان «تخریب حمام های قدیمی شهر رشت» به قلم یکی از اعضای هیات علمی دانشگاهی سرکار خانم مینو خاکپور به ویژه در مورد تخریب تدریجی حمام قدیمی معروف به «حمام حاجی» در محله ساغری سازان، خوشبختانه در ماه گذشته سازمان میراث نسبت به تعمیر سقف سفالی و تعویض سفال ها و باز چینش آن ها و نیز تعمیر چکش گردان ها و دامنه چهارسویه آن مرمت اساسی صورت داده و این نشان می دهد که سازمان میراث می خواهد و اگر خواست می تواند نسبت به حفظ و بازسازی و هویت بخشی مواریث فرهنگی شهر ورود کرده و وظایف خود را به خوبی انجام دهد که بسیار خوب و قابل تقدیر است.
اما بد آن جاست که به همین اکتفا شود و کار را تمام شده تلقی کند. چشم گذاشته شود سالی می گذرد و بار دیگر بناها دچار آسیب می شوند. تا وقتی بنا مسکونی نشود یا حداقل ساعاتی از شبانه روز مورد استفاده قرار نگیرد مطمئناً رو به تخریب می گذارد. چه خوب است این گونه بناها که مورد بازسازی قرار می گیرند با تغییر کاربری مناسب مورد استفاده قرار گیرند. با توجه به استقرار این حمام در محله قدیمی ساغری سازان که بیش از 10 قهوه خانه ساده و فقیرانه و غیر بهداشتی دارد بتوان از آن به عنوان یک قهوه خانه سنتی با اعتبار ویژه فرهنگی استفاده کرد و با نظارت سازمان میراث و گردشگری به بخش خصوصی سپرد، یا به خاطر کاشی کاری های فوق العاده زیبا از مجالس شاهنامه از جمله صحنه جنگ رستم و سهراب در برخی از ماه های سال مراسم شاهنامه خوانی یا نقالی در آن اجرا کرد.

حمام حاج آقا بزرگ
این حمام قدیمی واقع در محله آفخرا با قدمتی مربوط به اواخر دوران قاجار تا پیرارسال فعال بود. یک سال است که تعطیل شده و اخیراً پرده ای بر سر درب آن نصب شده «این ملک به وسعت 1860 متر مربع به فروش می رسد» مضمون پرده کاملاً گویای آن است که مالک یا مالکین حمام آن را به صورت صرف زمین نگاه می کنند و اصلاً به ارزش تاریخی و میراثی و معماری آن واقف نیستند. در حالی که این بنا به عنوان یک میراث فرهنگی و نمونه ای از حمام های قدیمی گیلان قابل اهمیت و ارزش نگهداری است.
سکوها و ارتفاع متفاوت آن ها از هم، دیواره ها و ازاره های دیوار حمام هنوز کاشی های الوان و پر نقش و نگار دوره قجری را حفظ کرده و حوض و آب نمای آن هنوز نظر بیننده را به خود جلب می نماید. نمره های شخصی و پستوهای تو در توی آن با اندک تغییر کاربری می تواند حداقل به صورت یک رستوران ناب سنتی- به خاطر نزدیکی به بازار رشت و تراکم جمعیتی آن- بسیار حائز اهمیت باشد. حتی می توان از آن، باز به خاطر نزدیکی به میدان بزرگ رشت و رشته ریزی هایی که در آن قرار دارد، به یک مرکز بزرگ تهیه و تولید رشته خوشکار- و در عین حال آماده و گرم- پذیرایی از مهمانان و مشتریان گیلانی و غیر گیلانی به صورت بسیار مدرن و آبرومند استفاده کرد. وجود این گونه سازه های قدیمی با تغییرکاربری با مشاغل ابداعی و صد در صد بومی به ویژه در زمینه خورد و خوراک محلی با سرویس دهی آبرومند و کاملاً بهداشتی موجب می شود تا رشت از صورت توریست پذیری عبوری به توریست پذیری ثابت تبدیل شود و شهری ارز آور باشد.
با ورود سازمان میراث به ثبت این بنا و توجه دقیق شهرداری و شورای شهر خوب است جلوی صدور پروانه احیاناً تخریب و ساخت و ساز جدید اکیداً گرفته شود. این ساختمان هنوز سرپاست و با هزینه اندک قابل بازسازی و استفاده است. توجه سرمایه گذاران خصوصی را به این مسئله معطوف می داریم.

حمام قديمی چکوشلار
حمام قدیمی چکوشلار واقع در کوچه ای به همین نام در ابتدای خیابان تختی جنب پاساژ تختی مدت های مدیدی است که تعطیل شده و وضعیت مطلوبی ندارد. از بغل دیوارهای آجری آن درختان انجیر روئیده و این خود آغاز تخریب کامل است. این حمام قدیمی درست مقابل خانه قدیمی و بزرگ اما مخروبه دکتر کاشانی قرار دارد که گویا قرار است به همت شورای شهر رشت خریداری شود. با توجه به موقعیت این خانه و حمام قدیمی مزبور در یک کوچه و روبروی هم در جوار خیابان جدید التأسیس صیقلان به تختی، به شورای اسلامی شهر رشت و شهرداری پیشنهاد می شود نسبت به حفظ و بازسازی و استفاده فرهنگی از هر دو اقدام کند. خرید، بازسازی کامل و در اختیار قرار دادن آن ها به نهادهای فرهنگی پرکار اما نیازمند از اقدامات ماندنی و تاریخ ساز آن ها محسوب خواهد شد و عاملی خواهد بود تا در دل مردم جا باز کنند و نا باوری ها از دل مردم زدوده شود.

حمام پيرسرا
حمام پیرسرا واقع در محله پیرسرا جنب مسجد قدیمی پیرسرا نیز با معماری خاص و قابل اعتبار به ویژه کاشی کاری های بیرونی و زیبای سردرب عیناً به سرنوشت حمام چکوشلار دچار است و گویا برای فروش گذاشته شده است. این حمام ها از نسل آخرین حمام ها و گرمابه های قدیمی شهر رشت هستند که اگر نسبت به حفظ و نگهداشت آن ها اقدام نشود گونه آن ها برای همیشه از هویت تاریخی و معماری گیلان و ذهن جامعه گیلانی پاک می شود. امروزه ساخت بزرگترین و مدرن ترین گرمابه ها با آخرین تجهیزات و امکانات کاری ساده و معمولی است، اما ساخت نمونه های حمام های ذکر شده به هیچ وجه تکرار نمی شود و شایسته است مسئولان نسبت به آن ها اندیشه کنند. از حفظ و نگهداشت و در کنار هم قرار دادن این جزیره های معماری خوش ساخت و بافت بجا مانده رشت است که می توان به معماری بومی گیلان دست یافت و آن را به یکی از پر جذبه ترین برنامه های توریستی تبدیل کرد. از ما گفتن از مسئولان شنیدن.
گيله وا