رادیو ایران صبح روز سیزده فروردین، خبر ورود آقای هوگوچاوز رییس جمهور ونزوئلا را به اطلاع عموم رساند و در تحلیلی اعلام داشت که آقای رییس جمهور احمدی نژاد طی چهار سال گذشته 6 بار به ونزوئلا سفر کرده است و تعداد سفرهای آقای چاوز به ایران از این هم بیشتر بوده است! ما اول فکر کردیم آن چه می شنویم دروغ سیزده است اما بعد کاشف به عمل آمد که واقعیت دارد. خوب چه عیب دارد. صلاح خویش را خسروان دانند. حتماً در این مهمان بازی ها و مهمان نوازی ها حکمتی نهفته است که ما از آن غافلیم. امّا، این سیر و سفرها در طلیعه سال جدید که به نام «اصلاح الگوی مصرف» با هدف پرهیز از اسراف و توسل به صرفه جویی نامگذاری شده، منافات دارد و هم خوان نیست. بگذریم.

سفر چیز بدی نیست و خیلی هم خوب است. سفر دنیای جدیدی به روی آدم باز می کند و موجب تحول فکری و وسعت نظر او می شود. ما هم امسال کفش و کلاه کردیم و ایام عید سفری داشتیم به سرزمین تفته خوزستان و سر راه از شهرهای کوچک و بزرگ و آباد و ویران بسیاری گذر کردیم. همه جا را با هم و آن جا را با خود مقایسه کردیم، دیدیم در چه جایی پیش و در کجا پس افتادیم. اما خدایی در حوزه عمران و آبادی و توسعه شهری و عرصه های اقتصاد و صنعت و کشاورزی عجیب عقب افتادیم.
به عنوان مثال دیدیم روی رودخانه «دز» چندین سد زده اند. از سد عظیم دز که شاهکاری در سدسازی است تا سدهای خاکی کوچک اما مؤثر و مفید به حال زمین های سوخته و تفتة جنوب. در پهن دشت خوزستان و پشت این سدها، چندین دریاچه کوچک و بزرگ به وجود آمده است. تمام آب این رود و هر رود دیگر خوزستان تحت کنترل انسان درآمده و در خدمت کشاورزی منطقه به کار گرفته شده است. خوب برای این کار هم به مردم آن مناطق باید تبریک گفت و هم به مسئولان آن استان دست مریزاد. حالا اگر آن جا هم نقص هاو کمبودهایی است که حتماً هست و ما ندیدیم و نمی شناسیم یک امر دیگری است. اما وقتی رود دز را با سفیدرود خودمان، بزرگترین رودخانة شمال ایران قیاس می کنیم و می بینیم که سد منجیل و دو سد فرعی دیگر یعنی سد تاریک و سد انحرافی سنگر هر سه مربوط به دوران «پدر و پسر» ساخته شده است و در این سی سال انقلاب دریغ از یک سد خاکی کوچک، یک سئوال بزرگ در ذهنمان شکل و رنگ می گیرد، چرا؟
حدود 50 سال پیش سد سفیدرود را با ذخیره یک میلیارد و هشتصد میلیون متر مکعب آب، با صد سال عمر مفید ساختند، الان به نیمه عمر خود نرسیده- بر اثر سوء مدیریت در آبخیزداری و نه سدسازی- هفتصد میلیون متر مکعب رسوب پای سد انبار شده است و با بستن بیش از ده سد در مناطق بالادست آن، آبی که ذخیره شده تا امامزاده هاشم هم کفایت نمی کند.
در گیلان 46 رودخانه کوچک و بزرگ وجود دارد. البته منظور رودخانه های مستقل است نه شاخه ها و انشعابات آن ها. اگر با شاخه و شعبه حساب کنیم سر به دویست رودخانه می زند و بلکه بیشتر. متأسفانه تمام آن ها فاقد نقشه حریم هستند. به عبارت دیگر هیچ یک از این رودخانه ها، شناسنامه ندارند. پس ساخت و سازهای غیر مجاز در حریم رودخانه ها امری عادی وبدیهی است. سد و سد خاکی و لاستیکی و انحرافی به کنار. رودخانه بدون نقشه و حریم یعنی یک ملک شخصی و خصوصی برای همه و هیچ کس، یعنی هیچ متر و معیاری در آن و بر آن وجود نداردو هر کس، هر جا، هر جور خواست می تواند وارد شود، دست ببرد، سود کند و زیان برساند.سالیان مدید است که هر کس با یک پروانه صوری تا چندین متری عمق رودخانه شن و ماسه برداشت می کند و به یغما می برد و کسی جلودارش نیست. هیچ سودی از این منبع لایزال به ساحل نشینان آن نمی رسد جز برهم زدن زندگی انسان و ماهی و وحوش پیرامون آن و بروز مشکلات زیست محیطی، ورود انواع سموم و آلاینده ها و پساب ها به داخل رودخانه ها و نهایتاً حمل آن به دریا و آلودگی آب های ساحلی.
46 رودخانه کوچک و بزرگ گیلان اکنون در عصر بیشترین پیشرفت های علمی و تکنولوژی، هنوز هم مثل هزاران سال پیش و دوره های اعصار و قرون تنها معبر و سیر آب است و بس. میلیاردها متر مکعب آب حاصل از نزولات جوی در گیلان به خاطر فقدان سد و ذخیره سازی آب به هرز می رود. درست است که گردش آب در طبیعت دست انسان نیست، اما مدیریت آن که دست انسان هست. درست است که بر هر رودخانه ای نمی توان سد زد اما روی برخی از آن ها که می توان احداث کرد. نمی خواهد سد عظیمی مثل دز یا حتی سفیدرود باشد، در حدی که مزارع تشنه گیلان و اراضی پایین دست آن را که معمولاً آب به آن ها نمی رسد، سیراب کند کافی است.
سابق بر این در جای جای گیلان و در گوشه کنار هر آبادی «سل» ها و استخرهای طبیعی کوچک و بزرگی وجود داشت،که اول از همه ذخیره آب خوبی برای زارعان و کشاورزان در روزهای خشکسالی بود، هم به روستا و پیرامون آن صفایی می بخشید و رنگ گردشگری می داد، هم محل فرود انواع پرندگان و شکار و منبع سیری ناپذیری از ماهی و صید بود. همه این آب بندان ها اوایل انقلاب صرفاً به خاطر زیر کشت بردن بیشتر برنج، بدون تأمل به عاقبت کار به این و آن داده شد. چند سال آمار و ارقام کار و تولید و محصول برنج بالا رفت اما آنگاه که خشکی و خشکسالی پیش آمد، جمعیت فزونی گرفت و مصرف بالا رفت و بحران آب پیش آمد، تازه اهمیت آب بندان ها و «سل» ها شناخته شد.
آب و خاک و گیاهی که حاصل پیوند این دو است جمعاً به بهترین نحو ممکن و به اعلاترین شکل آن در گیلان وجود دارد، اما اگر قرار باشد انسان با چشم هیز به آن ها بنگرد، گور خود را کنده است. اکنون این نگاه های ناپاک به آب و خاک و جنگل گیلان افتاده و در شرف آلوده کردن و از میان بردن آن هاست.
شنیده شد عده ای از نمایندگان مجلس پیشنهاد داده اند که جنگل های شمال به صورت قطعات دو هکتاری در اختیار مردم قرار گیرد! راستی آن کدام مردم است که دو هکتار جنگل در اختیارش قرار می گیرد؟ جز از ما بهتران!؟ حتماً کسانی که بتوانند در آن ویلاهای متفاوت، مطبّق و برجک شکل بسازند و از بالای تراس آن ها دریا را به طرفة العینی نظاره کنند و در سرزمین دو هکتاری خود فعال مایشاء شوند. از هر طرف جولان دهند و بتازند و به هر کس که خواستند بنازند. در دل جنگل و در ملک خصوصی خود باغداری و باغبانی کنند، از سم و کود و علف کش و قارچ کش و چی و چی استفاده کنند. زمین گلف و میدان اسب دوانی ایجاد کنند و از پس این دارندگی و آن برازندگی نظم طبیعت و حیات جانوری و پوشش گیاهی را بر هم بزنند. مالکان قطعات دو هکتاری جنگل با هم کورس و مسابقه بگذارند تا آنگه بانگی برآید که خواجه مرد. روزی روزگاری جنگلی هم بود.
چندی پیش در یکی از روزنامه های گیلان خواندم، مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گفته است «حق استان های شمالی است که حداقل یک بالگرد اختصاصی برای حفاظت ازعرصه های جنگلی داشته باشند» ما را چه خیال ما چندین و چند فروند بالگرد در هر استان برای حفاظت از جنگل های خود داریم. دریغ از یک بالگرد در سرتاسر شمال و چه آرزوی حقیری! باش تا قطعات دو هکتاری جنگل به اهلش سپرده شود آن گاه ترافیک بالگردهای خصوصی را چند سال دیگر در آسمان گیلان و مازندران خواهی دید!
از صدر انقلاب تاکنون، در عرض سی سال، طبیعت گیلان یکی یکی تصرف شد، بخشی از تالاب بزرگ انزلی تصرف شد و زیر کشت برنج رفت.
آب بندان ها که ذخیره آب سنتی کشاورزی بودند، یکی یکی تصرف شده و در اختیار جهاد و جهادگران قرار گرفت تا تبدیل به مزراع برنج شود.
«سیمبر» ها و سواحل مصفای رودخانه ها و اراضی کناره آن ها تصرف شد و به انواع سازه های آلونکی و محقر مبدّل شد.
جنگل های کوهپایه ای تراشیده شد و به باغ های چای تبدیل گردید.
اینک که چای خاک بر سر شده است، باغات چای هم رها گردیده، برنج هم که به حال و روز چای افتاده است و نوع وارداتی آن بسیار فراوان تر و ارزان تر در بازار عرضه می شود و دور نیست چند صباحی دیگرذائقه همه گیلانیان و ایرانیان به آن عادت کند، دیگر جوابگوی کشاورزی نیست و به زحمتش نمی ارزد. کشتزارها خیلی سریع تبدیل به مزراع چوب و باغ های صنوبر می شوند. جنگل در کشتزار، کشتزار در جنگل، شلم شور بای عجیبی در طبیعت گیلان پدید آمده است.
در خبرها آمده بود 247 اصله درخت [این قدر دقیق، بخاطر اعلام مراجع رسمی است] در هفته منابع طبیعی در لاکان رشت، در محدوده زمین های دانشکده کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، بدون داشتن مجوز قطع شده است. قطع این تعداد درخت در یکی دو روز باور کردنی نیست آن هم درست در هفته منابع طبیعی! بدون مجوز! از سوی دانشکده کشاورزی! که خود باید مشوّق، مبلّغ و مروّج حفظ و احیای جنگل باشد. شاید اولین قطعه دو هکتاری واگذاری جنگل از همین جا شروع شده باشد! کس چه می داند! این ازآن حرفها است که به قول ما گیلک ها اگر آدم ساکت بماند «تک و پهلو» یش به حرف می آید!
گيله وا